Nu wij hier noch in de materie van nijewe dijckagie te bedijckenne zijn, soo wil ick u hier verclaeringhe doen van een vremde extraordinaris dijckagie.

Ick hebbe geroupen geweest int jaer LII in den somer naer Pontianijvloet in de begonste dijckagie van der Zijpe bij het Hontbosch in Hollandt, naedemael dat de goede heere Niclaes daeraen veul verloren cost gedaen hadde ende bijcans het geheel concept van der dijckagie verswijmpt was, maer nietemin int beginsel van den toelegh niet gehoort, want hadde ick in de eerste communicatie daer mogen wesen eer men eenigen cost daeraen geleijt hadde ick soudet naer mijnder macht ontraeden ende ontseijt hebben. Commende te Schagen daer ick beschreven was vonde ick den canonick van Uijtrecht Schoorle, dewelcke de last hadde mij de dijckagie te wijsenne ende omme te leijdenne. Wij trocken van Schaegen tot Keijns toe daer de dijckagie begoste, daer ick binnen dezelve dijckagie int water vant een gorsken genouch van bequaeme hoochte, welcke water hem extenderede westzuijtwestwaerts op tot voorbij Crabbendamme, rontsomme hebbende hetselve gorseken een steijl ouver, deur welcke waeter begonst was te maeckenne een voorvorsch van eenen dijck, ende en was hetselve water nochtans soo diep niet men voer der met peerden deure ende werde het volck met pramerkens overgeset.
Commende teijnden de voorseijde voorvorsch, die lanck mochte wesen bet dan 300 roeden, daer ons de waegens quaemen haelen, ende meijnende dat het voormelte water anders niet en was dan een doorgaende diep oft creecke, meijnde ick teijnden de voormelte slijckervoorvorsch te vindenne een geheel fraije gorsch, gelijck ick een stuck int water gesien hebben, maer ick en sach voor mij uuijt te westwaerts ende noortwaerts anders niet dan een vliegende duijnsant wesende zeer lanck, diep ende breet, bevindende in denzelven slijckervoorvorsch twee sluijsen nijeuw geleijt die eensdeels deurgescheurt waeren, waeraen ick mij wel liet duncken dat het beginsel van der dijckagie was.

Nochtans en cost ick niet gelaeten deselve Schoorle te vragen oft wij verre van der dijckagie waeren, daerop hij mij antwoorde gaff dat wij op de dijckagie stonden ende dat sij het sant innedijcken wouden, waeraff ick mij seer verwonderde, van hem begeerende te weten wat sij metten sande maecken wilden. Maer bij ons de wagens hebbende die deur het water gecomen waeren, vielen wij uijten propooste ende reden soo lancx de strande daer hier en daer ende op diversche plecken de voorvorschen van sande in maniere van dijcken begonst waeren, deene disterende van den ander 1° roeden andere L, XXX ende XX roeden van malcanderen, sonder ordinantie van dijckagie oft bestecken daerinne geuseert hebbende van deen aen des anders hoot te moeten stortenne maer laetende ende maeckende van één open zeegat veule ende diversche cleijne gaeten, daertusschen de vloet oft oploopinge van waetere heur cracht getoont soude hebben, soo datter geschaepen was tusschen elck gat een veel te vallenne ende een diep te schuerenne. Ende soo vervolgens en saegen wij anders niet dan sulcken desordere ende ongeregeltheijt van dijckagie.
Tsavons wederom tSchaegen commende en wist ick niet hoe in sulcke saecken te raedenne oft aen- oft aff te slaenne de voormelte dijckagie, deurdien daer te grooten cost aen geleijt was. Ick moeste nochtans van den voormelten Schoorle het uuijterste finael weten, waertoe sij de dijckagie volbracht hadden, wat prouffijt zij metten sande maecken wilden. Hij antwoorde mij dat hij des getroost was ende dat ick anders nergens toe ontboden en was dan om ordenne in de dijckagie te stellene ende te providerenne de aenstaende perijckelen, welcke antwoorde mij seer aengenaem was.
Int volvoeren van der voormelter dijckagie en vonde ick sonderlinge geen perijckel want het water oft vloet in 8, 9 oft 10 getijden niet eens aen den dijcke quamp, het moesten groote verloopen zijn eer zij eenige schaede aen den dijck zouden hebben connen gedoen.
Die int beginsel daer geweest hadden ende wat van onse dijckagie gesien hadden. God zij gelooft!, daer groote lenghte van kaeden begost te maeckene buijten de voormelte santvoorvorschen verder ten stranghewaerts met horden, hoij ende stroij ende sant daerop, daerinne zij groote onnuttige cost gedaen hadden, dewelcke soo veele proffijteerden alsoft zij te Hooboecken op de heije gelegen hadden, want binnen dezelve voorvorsch lacht diepe van sande van 4 oft 5 voeten, soo dede buijten de voorvorsch tzeevaerts, soodat prouffijt soude geweest hebben dat deselve voorvorsch zijn bootschap gedaen hadde voor een kaede, ende dat men alle de spijse van binnen, te weten het sant totten sandijck, boven van de cleije affgenomen hadde.
Nochtans wat putten dat men van binnen uuijtgecarret hadde ende de wint oostelijcken oft noortwestelijcken oft oock zuijtoostelijcken gewaijt hadde, zoo zoude alle de voormelte putten wederomme vol gewaijt, gedreven ende gestuijft hebben op een drooch weder ende sonneschijn sóó effen ende vol, dat soo wie daer op gecomen hadde die zoude daerinne versmoort hebben, welck sant soo bleeff liggende tot datter eenen dapperen reghen compt daerdeur dan dat hardt wordt.
Ende daeromme compt hier wel te passe het seggen van mijn heer heer Jan doude, heer van Bergen, gevracht zijnde van coninck Philips wat hij voor een landt hadde, antwoorde Zijne Mat. deze woorden:

C' est le pays de tureluyre,
quandt il pluist il y faict dure,
quandt il est secq il est moille,
au grand vent il s'en voile.

dat is:

het is het lant van tureluijre,
alst regent soo ist hart van nature,
alst drooch is soo ist sachte,
het verwaijt bij dage bij nachte.

Omme nu voorts te volvoerenne mijn commissie ende de begonste sandige dijckage een ooch te doen hebben, soo ordinerede ick dat men alle de gaten deurgaens zoude besteden van ses voeten hoochte, drije roeden onder toeleggens in de saete, boven tonneront, aen elcke zijde even veul beloops gelijck het sant vallen zoude, want ghij geen viercant daerop en zout hebben connen bestorten, opdat alsoo alle de begonste dijcken aen malcanderen souden geheelt ende gestort worden.
Omme twelcke te doene dede ick billetten van bestedinge alomme uuijtzeijnden, soodat ick in corten tijden meer dan duijsent peerden in het werck creech, nemende alle het sant van binnen, wel wetende dat men de dijckers daer vrintschap aen dede dat men henlijeden het sant van de cleije voerde, ende oock mede van buijten.
De carren die wij daertoe hadden laijden en losten haer zelven, ende waeren maer breede plancken van 2¹/2 oft 3 voeten breet ende 4 voeten lenghte, in maniere van een tafele, in de lenghte voren scherp gemaeckt ende wat hardt gebornt, daerinne gewrocht IIe iseren ringen bijcans bij het aeleijnde, daer de paerden aen gespannen vaeren ende trocken, hebbende achter eenen steert in de midden van de plancken, die men ophieff omme soo het scerp int sant te drucken totdat de plancke vol gehoopt sant vas, ende soo liet men den steert sincken ende slijepten de peerde soo datselve sandt aen den voorvorsch oft sandijck, ende daer wesende hieff men den steert omhooge, ende met een coorde die onder de ringen vast was trock men de plancken om ende men liet de peerden weder buijten affgaen laetende tsant aen den dijck, ende wederomme van buijten opcommende laeden ende losten heurselven gelijck voorseijt is.

Ick wil wel seggen dat op de plancke wel een goede karre sants hielt soodat de peerden ende de werkcluijden luttel leech stonden oft niet en dorften wachten naert lossen oft laeden. Wat diende dan tot sulcken werck een groote cost aen kaede gemaeckt daer luttel waeters aen den dijck quamp? Maer ick segge noch dat onverstandige, die noijt oft luttel dijckagie gehandelt en hebben, veel onnutte cost heur meesters aendoen. De kaeden dienen alleenelijcken gemaeckt in dijckagien daer goet lant innegedijckt wort omdat men de vette eerde binnensdijcx niet rooven en zoude ende maecken daeraff eenen santpoeck.
Omdattet u difficijl zoude zijn te verstaene het laeden ende ontlaeden van de voorseijde santkarren, soo hebbe ick u tselve wel willen demonstreren met het naervolgende figuerken.

Expositie op de voormelte figuere. (figuur ontbreekt in manuscript)

Ghij siet het fatsoen van de kerren die henselven laeden ende lossen, ende hoe men achter den steert opheft om soo de plancken vol sant te schrabbenne ende te laedenne, ende als de plancke vol is soo laet men den steert vallen ende sincken totdat ghij boven op de voorvorsch compt, soo treckt ghij een touwe ende slaet de peerden voorts, soo moet de plancke opwippen ende storten, ende soo blijft het sant op den dijck daer ghij lossen wilt. De ringen vóór aen de plancke daer trecken de peerden aen, ende twee peerden hebben genouch aen de plancke te treckenne, alsoo gelaeden vesende met sant.
Ende want men int sant geen peerden weijden en mach, soo brocht eenen iegelijcken zijnen wagen mede, gelaeden met voeringe ende cost voor de peerden, die daeraen stonden gebonden ende aten uuijten borderen, wagenleeren ende plancken, ende des nachts vast logement van de arbeijders, meesters ende wagenluijden. Ende als de voederinge uuijt was moest eenen iegelijcken thuijs gaen om voeringe te haelen. Ghij sout geseijt hebben, haddij de dijckagie gesien, dat ghij in eenen leger hadde geweest.
Daer de peerden stonden dagelicx ende freetten ende mis maecten, daer vast een luttel begroust van den havere die daer uuijt rees, daer de innemers van de Zijpe eenen moet in grepen; die havere die daer was was redelijcken mals ende dat deur de wermpte ende het misch van de peerden, waermede noch menich coopman ende goede luijden bedrogen zijn geweest.
Schoorle riet mij dat ick mijn dijckerlant ende goet in Brabant vercoopen zoude ende dat ick daer zoude mijn gelt emploijeeren, maer ick en hoorde aen die oore niet. Mij werde hondert mergen lants geschoncken voor mijnen dienst, maer ick was soo liberael als zij waeren ende schoncke henluijden die wederomme, hebbende daervoren sdaechs voor mijn vacatie 6 carolus gulden ende gedefroijeert van mijnen coste, desniettemin ick hebbe al even veul gehadt.
Wij sullen voortsvaeren tot die reste van der dijckagie ende daeraff verclaeren de gelegentheijt van der inneminge derzelver dijckagie ende tlandt daerbinnen gedijckt ofte tsant, soo men tselve nemen mach, wat proffijt de dijckers daeraff hadden.

Veule onnutte coste vierden in derselver dijckagie gedaen soo van wateringen, watergangen ende slooten te delvenne, dewelcke wederomme metten sande toewaijden ende stuijffden, soo ick bevonden hebbe aen de putten die wijlieden van binnen ende butjten uuijtgelaeden ende gecarret hadden, die binnen 14 dagen oft binnen 3 weken wederom effen toegestoven ende -gewaijt waeren met sande. Daer was oock ongeregeltheijt onder de arbeijders ende dijckers, denvelcken d'innemers oft bevelhebbers van de dijckagie toegeseijt hadden henlijeden te leveren cordewagens, deelen ende andere instrumenten tot slants cost, waerdeur de rabauwen dickwils ende menichmael dezelve cordewagens aen de gangen dickwils ontstucken staken ende braeken, soodat zij daer eenen halven dach leech saeten totdat men haer andere cordewagens oft instrumenten gebrocht hadde, ende nietemin liepen altijt heur dachgelden. Dezelve dijckers maeckten den voornoemden regimenthebbers van de dijckagie avewijs, seggende dat men tot Sevenbergen, Steenbergen ende elders soo useerde, maer want ick henluijden daerinne controleurde wierden sulcke arbeijders wel confuijs, ende daerdeur waeren sulcke ongeregeltheijden geremediëert, sij zouden alle heure cordewagens gebrooken hebben om dan voorts leech te sittenne.
Het sant datter lach in derzelver Zijpe lach seer diversch van hoochte ende diepte, te wetenne: van de strange oft oostwaerts naer St-Meerten beginnende van den zeedijck lach het sant wel boven de cleije 4 voeten ende 4¹/2 voeten ende het sommige wel 5 voeten, lancx off deurgaende van noorden tot zuijden daernaer oostvaerts op 3 voeten, vervolgens daernaer 2 voeten ende soo noch vervolgens daelende naer St-Meerten 1¹/2 voet, daernaer 1 voet ende noch vervolgens tot opt waeter eenen halven voet, soodat notoirlijcken daerbij blijckt dat de duijnen verwaijt zijn in de Zuijderzee die ontrent Keijns ende Schaegen seer ondiep is, welcke Zuijderzee noch eensdeels met water lach van Keijns aff tot Crabbendamme toe. Weick waeter geschaepen hadde geweest te verstuijvenne ende te bewaijenne met sande binnen corten tijden ende nu te meer sal gemerckt men tselve waeter uuijtgedroocht ende lant daervan gemaeckt heeft.
Maer naer mijn opinie, altijts ter correctiën, soo sout proffijt geweest hebben dat men op den 1¹/2 voet diepte van zande den principalen dijck geleijt zoude hebben omme daer tegen te stuijvenne ende te schuttenne het sant, dat daegelijcken vervliecht van de duijnen, genaempt Groot Ketelduijne ende Cleijn Keetelduijne, ende oock van de strange van der zee, zoo zoudij mogen, mits delvende twee speten diep, een halff spit cleije boven gebrocht hebben ende soo bijcans de helft goet lant bereet ende gemaeckt, waermede ghij dander helft westwaerts tzeewaerts soudt hebben mogen voeden ende bereijden met misch. Daer zijnde in de dijckagie hadden wij begost de zeedijcken te brengenne tot duijnen, stekende daerop riet dicht aen malcanderen soodat het sant alst aen t stuijven ende drijven was achter 't riet, soo gesteken zijnde, moest blijven liggen, deurdien het riet den wint zijn cracht benamp, soodattet op éénen nacht achter het riet soo hoochde dat men altijts het riet wederom optreckende ende dicht stekende lichtelijcken eenen hoogen duijn gemaeckt zoude hebben, welcke dijck wederom soo haest dezelve aent vervliegen was men met poten van den helm moest remediëren ende preserveren.
Twater datter leijt tusschen den dijck van de Keijns, St-Meerten ende Crabbendamme, wesende ontrent eenen anderhalven voet diepte van water, is onder goede straffe cleije; daerop vast een cruijt genaemt wier gelijck het doet in de Zuijderzee ende is van eender natueren, want het metten Slijckerdijck deur twaeter geleijt affgedijckt is, hetwelcke oock met sande gestoven zoude hebben als voorseijt is. Nochtans en sout daermede niet geargert hebben want de voormelte cleije, met sulcken subtijien sande ghemenght zijnde, soude gedwee ende gedraechsaem lant maecken. Hetselve sant is soo subtijl dattet de menschen deur de cousens aen de beenen verstuijft.
De geheele dijckagie is sóó effen sonder hoochte oft heuvelen, creecken oft waterloopen - dan alleenelijcken aen de zuijtzijde daer de Zuijderzee eer de Slijckerdijck geleijt was westwaerts op een ander zee deurzijpte, ende daernaer heet het lant alsnoch de Zijpe, welcke Zijpe benomen is met eenen schinckeldijck geleijt aen de noortzijde van der dijckagie, sluijtende aent Ooge - ick segge alsnoch sóó effen is de dijckagie bestoven met sande dat ick hebbe gesien dickwils rollen uuijter hant eenen reep van eene biertonne voor winde, dat alst aen loopen was de wint hetselve voortdreeff overeijnde blijvende bij een mijle oft anderhalff, soodat een man hetselve niet en zoude hebben connen volgen, totdat het eenich rencontre van watere oft ander opstaeckel creech.
Daer de innemers derzelver dijckagie van der Zijpe heur in betrout hebben is ditte: sij hebben gesien veule diversche weije daer men seer schoone vette ossen op weijde ontrent Schoorle, Haerlem ende Sgravenhage, dat niet dan sandige gronden en zijn, maer dezelve worden met vette poorteerde oft straetmisch gemist; oock zijn de gronden onder moer- ende veenachtich twelck altijt vochticheijt bijbringht, ende de poorteerde oft straetmisch is soo heet in zijn selven dattet den gront soo verwermpt, dattet daerdeure seer wel begroest ende niet dan claveren draecht. Welcke poorteerde oft straetemisch daer niet te crijgene en is, daerop de voormelte innemers geen acht geslagen en hebben.
Ende hoewel ick veule diversche dijckagien gehandelt hebbe nochtans en ben ick dese dijckagie niet wijs, overmits dat ick hebbe gehoort dat men in dezelve Zijpe sant begint te sieden ende lange gesoden heeft, niet wetende oft sij iet vant sant zouden zieden oft niet. Waert soo: het vaer de subtijiste ende fraijste alckemisterie daer men noijt en heeft aff weten te spreken, soo doende het sant zoude van de cleije gevoert worden welcke cleije men alsdan bequamelijcken soude mogen cultiveren, sij souden oock wel assen maecken omme de weijden daermede te missen. Men vindt veule engeniaerden die wonderlijcke dingen practiseren. Eenige hebben gevonden datse heure santdijcken begieten met waetere omdat se hart souden worden. Hebbe ick daeromme hiervoren qualijcken geseijt dat het is het "lant van tureluijre, alst nat is soo ist hart van nature etc"?
De principaelste gouverneurs ende dijckmeesters van der dijckagie, doen ick aldereerst quamp ende vont, waeren den canonick van Uuijtrecht Schoorle, Oomken van Bruijsselle ende Mr. Lucas van Schildere die noijt dijckagie gesien en hadden. Daernaer quamp achternaer eenen Servaes de Haese coopman van Antwerpen, die inne Crunninge in Zuijtbevelant hadde leeren dijcken tot zijnen grooten cost, diewelcke vreemde opinien opbrochte; te weten den Slijckerdijck lach op eenen morwen sachten grondt daer den dijck wat deur sincken moeste, dezelve De Haese sustineerde dat men tslijck onder uuijt de saete van den dijck wechkarren zoude moeten omme den dijck soo een hardt fondament te maecken, min oft meer oft denselven dijck aen eenen zijden draet in de locht zoude blijven hangen ende oft den dijck soo dwaes zoude hebben geweest datse den harden gront niet en zoude hebben connen gevinden. Ende nietjegenstaende dat denzelven dijck het slijck wechgedaen zoude hebben deur het gewichte ende persen sonder cost, nochtans moest zijn opinie geachtervolcht worden, nietjegenstaende eenige mijne remonstrantie die ick hem dede, ende dat ick mij presenteerde borge te stellen voor den dijck dat hij wel soo wijs was ende tselve wel effectueren zoude sonder cost te doene.
Dezelve Haese opiniëerde dat men meer sant innedijcken ende verloren cost doen zoude ontrent Pettem, alsoft zij niet sant genouch innegedijckt en zouden hebben, twelcke sij alsnu heeten den Haesenpolder, het waere beter ende bequaemer denzelven te heeten den Dwaesenpolder, met grooten cost gemaeckt ende sender vruchten. Ziende sulcken voorstel ende dier veul gelijcker cluchten, hebbende ontfangen brieven dat den dijck onder Steenbergen seer geramponneert ende gebroken was, wesende onder mijn dijckgraeffschap, deur grooten storm ende onweder, welcken storm oock alsulcken gebeer aen de dijcke in de voorzeijde Zijpe dede dat, in sooverre de voorvorschen deur alle de gaten als voorseijt is niet en hadde geleijt ende gemaect geweest, sij zouden den geheelen hoop verloren hebben. Ick moeste daeromme eens naer huijs tot Steenbergen in mijn dijckgraeffschap reijsen om aldaer ordenne te stellenne naerdat ick ses weken continuëlijcken in der dijckagie van der Zijpe gevaceert hadde, ende tSteenbergen zijnde creech ick een lange sieckte soodat ick tzedert dien tijt in de Zijpe niet meer geweest en hebbe. Wat pottagie sij voorts daeraff maecken, en can ick u niet vorder beschrijven.
Noch in dezelve dijckagie van de Zijpe zijnde quamp daer eenen quidam hebbende daensicht philosophitisque, hij aenveerde Nicolaij ende gaff hem aen, dat hij een maniere hadde gevonden omme den geheelen dijck van der Zijpe met cleijnen cost te maeckenne ende te volbrengenne, maer en wout niemant seggen dan hebben voor teerste ende in de hant hondert croonen.
De voormelte Nicolaij, de cannonick Schoorle ende andere souden daernaer geluijstert hebben en hadde ickt henluijden gelijckerhant niet ontraeden, seggende dat het anders niet dan beuselingen en waeren. Desnietemin de voormelte Nicolaij gretich wesende omme hetselve te wetenne brochte de philosophe soo verre dat hij de hondert croonen minderde op de negen, sodat hij ons ginck in de hant steecken ende adviseren dat men zoude coopen alle ijdelle wijnpijpen, die men op den Rijn ende te Ceulen soude connen becomen ende recouvreren, ende setten dieselve wijnpijpen gevult met sande overeijnde in maniere van een borstweringe tegen het opcommen ende opstormen van de zeebaeren ende zeewaeteren, meijnende een geschut voor te hebbenne.
De voormelte philosophe, hij hadde qualijcken gestudeert, hij en docht niet dat de wijnpijpen ende reepen verrotten souden ende vergaen soo met den waetere als den heeten sonneschijn, ende dat oock de wijnpijpen onder aen malcanderen niet comen en zouden deurdien de wijnpijpen midden gebuijckt zijn, soodat onder alle gaten ende kijckvensters gebleven zoude hebben, daerdeur de zee ten lantvaerts zijnen loop genomen zoude hebben ende int uuijteijnde den hoop te samen gerenverseert ende omgeworpen. De voormelte philosophe hadde een goede dachreijs ende wert zijn groot vernuftheijt wel dier betaelt. Sulcke ende dijergelijcke argumenten vorden ons vel te voren gehouden, principalijcken van dese vijse clercken, die in argumentatien ende sophisterien heur hoot gebroken hebben, op welcke men niet en behoort te lettene want zij Neptunium noijt gram ende leelijcken gesien en hebben.
Van den Slijckerdijck moet ick noch wat vermanen want het een vreemde maniere van dijcken is, ende daer mede neme ick oorloff van de dijckagie van de Zijpe. De voormelte Slijckerdijck was lanck ontrent de 1000 roeden, soo ghij in de naervolgende kaerte sien meucht, commende van de Keijns oft uuijten oosten loopende deur twater westwaerts op tot aent sant toe, dewelcke gemaeckt worde met pramerkens dewelcke zijn cleene schuijtkens niet diepe gaende ende die op de Zuijderzee daer de wier vast vletten mochten. Elcke schuijte en hadde maer eenen arbeijder dewelcke met haecken, hebbende breede ijsere tanden, het slijck metten wier daeraen gewasschen uuijten grondt van den waetere tooge, ende sette soo de wier metten slijck in den pramer voorseijt.
De wier mach wasschen van eenen voet oft meer liggende opt waeter, ende int setten in den pramer wistent darbeijders met enen draij te settenne op malcanderen dat den slijck aen malcanderen niet en bleeff hangende comende de wier tusschen beijden. Als dan hetselve slijck met wier drooch was, soo wast een seer taije spijse daer niet lichtelijcken het water cracht op en cost doen, ende in sooverre de dijckers aldaer wisten oft wouden den dijck maecken dijckschap onder de linie druijpende daer en waer aen sulcken werck geen verganck, maer zij maecken heuren dijck al met trappen opgaende tot aen de cruijne toe, elcken trap van de hoochte van IIe of IIIe voeten, waertegens de zee dan cracht heeft mitsdien de steijlte het water zijn spelen benomen heeft, soodat alle de crompte aen den ouden dijck soo ghij aen de kaerte sien mecht overvallen moeten wesen deur het breken van den trapdijck, want de steijlte maeckt twater cracht hebbende ende in elcke steijlte van de trappen het water resistentie ende steijlte vindt. Aen eenen dijck mach men twater niet beter resisterenne dan gevende hem veul speelens maer soo moet oock den dijck soo veule te hooger wesen voor het opgaen oft het oploopen van de waeteren dat deur het groot beloop te meer zijnen ganck neempt. De wier heet men het cruijt dat aen de slijcker wast, alst rijp is ende alst op twater drijft, twelcke de vogelen polsende ende heur aes aen de wortelkens soeckende de voormelte wier oft cruijt losch ende drijvende maecken. Tselve cruijt is dunckt mij gelijck daer men de glasen van Venegien commende inne pact. De pastoren int Waterlandt in Hollandt bidden gemeenelijcken op den predickstoel dat de vogelen wel broijen mochten, omme soo te meer het voormelte cruijt met menichte te doen drijvenne, tweick dan met den zeevaetere opvloijet, tweick de schippers op heuren saijsoenen comen visschen ende vergaderen in heur schepen, tweick sij wel dier vercoopen omme de voormelte trapdijcken te onderhoudenne. Men leght op eicke trappe gelijck eenen halven wolsack dickte in vougen, alst vater met stormen opstormpt ende vloet, daerop zoo zijne macht breeckt gelijck op eenen wolsack, soodattet geen schaede doen en can. Het voormelte wier soude 10 jaren int water liggen sonder rotten ende is wit als eenen douck alst verstorven is, twelck ick soo deerde opgravende bevonden hebbe.
Waeren de dijcken dijckschap onder de linie druijpende aff gemaeckt ende de slijcker geset mette wier ommegecrompt, aen sulcken dijck en waere geen verganck ende waere 10 mael beter ende stercker dan gecrampt; het en waere maer een prouff geweest haddent de lantluijden met VIII oft X roeden willen besoucken, maer neen: sij en wilden daer niet aff hooren als ick henluijden tselve vermaende. De slijcker is wier ende tslijck tsamen aeneen uuijt den gront getogen, ende de wier is alleenelijcken het cruijt bij de vogelen als voorseijt is losch gemaeckt.
Nu wij hier scheijden uuijtte dijckagie van der Zijpe voormelt ende dezelve wat difficiji is om te verstaenne, soo heb ick u daeraff wel een caertken villen describeren ende daernaer daerop een cleijne uuijtiegginge doen.

(Kaart ontbreekt in manuscript)

Uuijtlegginge van der Zijpe.
Ghij siet bij dezelve quaerte dat de dijckagie van de Zijpe maer en is een inham van waetere van de Zuijderzee, die alleijnskens ende metier tijt beworpen is ende toegestuijft met sande deur het verwaijen ende verstuijven van de duijnen, alst blijckt bij de reliquen van de Groote ende Cleene Keetelduijne. Westwaerts uuijterzee is het sant t hoochste ende lijt t diepste ende soo vervolgens nederdaelende tot aen den dijck van St-Meerten, daer noch het waeter niet toegestuijft oft met sande beworpen en was.
Noortwaerts hebdij het beginsele van der Zuijderzee ende is met slijcker affgedijckt, soodattet één natuere van gronde, waeteringe ende bewassinge van wier is, op welcke waetere vele vogelaers sitten soo van zwanen als van eijnden - ende hebbe mij laeten seggen dat een swaen gevangen was uuijt Vrieslant, de heere diese toebehoorde uuijt Vrieslant daer voorbijgaende kende zijn merck ende de zwane gecocht hebbende lietse vederom naer Vrieslant op zijn zwaenendrift vliegen - soodat deur het gevogelte het wier driftich gemaeckt wort.
Oostvaerts hebdij veule schoone weijden ende de schoonste koijen die men vinden mach, tstuck en schaempt hem nijet te loonenne 7 oft 8 £ Vlaems, ende hebbe daer hooren seggen dat een koe tsavonts opt gorsch geleijt ende ghij tsanderdaechs die quaempt soucken soo en soude ghijse niet zien, soo is het gorsch op eenen nacht gewassen.
De weijde voet seer sodatter een schaep is geslegen twelck 40 Ib roets inne hadde, ick houde dit de innemers van der Zijpe heeft doen dijcken, meijnende mits dat se gebeurd zoude wesen dat het sant soo wesen ende volgen zoude. Ende dat den coopman bedrogen heeft is eensdeels de redenne, ende oock deurdien dat Schoorle met zijne consoorten de slijcke uuijt den gront togen twelcke vette eerde vas, diewelcke zij in tonnen slougen ende toonden die op de Beurse tAntwerpen. Bij mij quam eens eenen gereden in poste tot Steenbergen van Antwerpen omme mijn advijs te vragenne wat ick hem riet, hij soude in de dijckagie emploijeren bij de XIIIc ponden Vlems. Ick vraechde hem oft hij de Zijpe gesien hadde, hij antwoorde: neen; ende hem voorts vraegende off hij zijn bruijt getrout hadde zonder zien, hij antwoorde: wel wijsselijcken. Waerom dan wildij die gesloten in tonnen trouwen? Wat weet ghij wat prouffijt sij doen can ende hoe groot ende proffijtelijcken datse is? Dantwoorde genouchde hem noch genouch ende soo bleeff hij uuijter dijckagie, wel tot zijnen proffijte, anders hadde hij in de keerse gevlogen; daer zijnder menige mede bedrogen. Doctoren van Loeven ende advocaten zijn der oock bij gebrocht, men seijt gemeenelijcken: "gelt van pratijcken en wilt niet dijcken".
Suijtvaerts hebdij oock schoone beemden ende weijden ende int zuijtwesten de duijnen. Noortvaerts compt het Hontbosch twelcke eenen wonderlijcken werck is, gewrocht met houten, steenen, rijs ende kisten tegen den grooten overval van de seebaeren oft risen van de winde die dijckwils over den dijck slaen min oft meer oft te Pettem int dorp dagelijcx regende. Daer was seer quaet regiment als wij naer verclaeren zullen commende op die materie ende op het verclaeren van het werck te Westcappelle in Zeelandt, twelck een gelijck werck ende saecke is. Westwaerts hebdij de seestrange ende noortwestwaerts de Ketelduijnen ende het dorp van tOoge, daer men veule droogevisch van scharrekens, rochskens, schollekens ende andere sulcke visch droocht.
Men veijter schaepen gelijck ment oock doet tusschen Bergen, Huijberge ende Putte, het is een nature van hoochten ende duijnen, alvaer oock in de duijnen helm wast gelijck t ontrent de Zijpe doet, ende als ick sant bedijcken woude soo woude ick de duijnen tusschen Berghen ende Putten voorseijts innemen, daer en derft ghij oock Neptunium niet verwachten, niettemin: sant is sant, ick houde mij aen de cleije.
Maer de dijckagie van der Zijpe is effender soo voren geseijt is. Wat vruchten het noch heeft gebrocht en weet ick niet veule te seggenne sedert den zomer van LII, oft ick houdde wel dat het waeter bij St-Meerten, twelcke nu lant is soo ick verstaen can, wat zijn bootschap gedaen heeft. Oock sal wel doen de reste westwaerts tot het
halff van der dijckagie toe met grooten zvaeren cost. Maer voorts opwaerts daer tsant 4¹/2 voet diep lijt eer ghij aen de cleije compt, hoe sal men de cleije boven connen crijgen? Daer en hebbe ick geen goet betrouwen toe. Onse dijckagien van herwaerts overe brengen ommers terstont vruchten ende een hoijken saets oft terwe jaerlicx, daer mach men mede ter merckt gaen, ende als de meede wel gelt soo triumpheert den lantman ende vort dick rijcke. Ick hebbe eens gemaect van IIIe gemeten meede "boven alle costen, in twee jaeren gewasschen, meer dan duijsent carolusgulden, ick sorge dat de geheele Sijpe boven alle costen niet uuijtgebracht heeft.
Hadde men een dijckagie mogen schilderen mette vruchten daerop wassende, Schoorle was daer den rechten man toe. Hij hadde begonst te maecken een plaesteringe daer men tHontbosch mede metsen ende onderhouden zoude, daertoe ordonnerende ende raemende dat men alle die oude cabels ende touwen van de buijssen, hulcken ende andere groote schepen coopen zoude, daer hij netten aff gemaeckt zoude hebben aen malcanderen netgewijs gebonden omme tfondament in de zee aent Hontbosch te maecken daer hij op plaesfceren zoude, maer het vaeren de tonnen vol sants geset tegens de zee gelijck boven verclaert is.
Ick hebbe eenen grooten bouck gesien daer hij alreede seven kercken inne gepatronneert hadde die in de Zijpe gestaen zoude hebben, deen was ront dander drijcantich, maer het was het vel vercocht eer den wolff gevangen was.

Soo vreemde opiniën gingen in de dijckagie omme ende die daerinne gedijckt hebben cregen vreemden naersmaeck, het heeft de sommige het cleene gecost. Wij sullen tselve laeten vaeren ende vervolgen voorts onse materie nochtans moest ick dit hier te passe brengen om de vremdicheijt ende te demonstererene dat vernuffde ende geexpermenteerde dijckgraven veul schade beletten, ende dat hem nijemande en behoort dijckagie tondervinden hij en waere daerinne geverseert.

Tweede fragment: een sluis verplaatst.

Het is mij gebeurt in de dijckagie van de Zijpe int jaer van LIII int leggen van twee sluijsen in den Slijckerdijck, die te voren den lande ontdreven waeren, dewelcke sluijsen mij geordonneert waeren te verleggen, ende comende zoo verre dat ick meijnde mijn fondament met het leggen van de slijckhouten te nemen, soo vonde ick den gront soo wellende ende santachtich dat dezelve slijckhouten geen continuatie en costen houden. Tallen gelucke want ick daer liggen opt sant gedreven seer groote stucken van derrije, die op Pontianivloet in tjaer daer te voren aen den dijck van Schaegen ende opt sant metten stroom waeren commen drijvende, die een jaer daer hadden liggen droogen ende mij seer wel te passe quamen. Ick namp den voormelten droogen derrij ende dede die wel cleijn ontstucken breken om te het drooge te hebben, twelcke ick wel dichte stampte tusschen de slijchouten op de wellen ende tdrijffsant, waermede ick den gront vervan, want de drooge derrije nat zijnde swelt suijgende tegens de voormelte slijckhouten en tdrijeffsant gelijck een lampraije aen een hout suijcht.
Ende soo leijde ick dezelve sluijsen die daer alsnoch liggen ongeschent. Soo zuldij zulcke gronden verwinnen. De sommige spotten daermede aldaer ontrent woonachtich, maer ick sach wel dat se dier saecken aengaende luttel verstants hadden, .deurdien sij in stede van goeden droogen derrije namen sij droogen koijeschiete, dewelcke de nature niet en hebben als de derrije soo int suijgen ende swellen als andersins, deurdien de derrije wel drooch gestampt zijnde ende daernaer nat wordende compt wederomme in heur oude nature ende in een heel stuck, houdende wel taije aen malcanderen. Wel vaert oock het houtwerck, dattet niet lichtelijcken en vergaet met zijn zilticheijt.
Den dijckgraeff die te voren de last hadde gehadt omme de voormelte twee sluijsen te leggen in den selven Slijckerdijck, deur onwetentheijt oock van de timmerluijden, hadde de balcken van de sluijse drije oft vier voeten aen elcke zijde over de sluijs laeten schieten tot in den dijck, meijnende dat een vasticheijt soude zijn tegen het doordringen van de sluijsen voormelt, ende ter contrarie wast een geheel quaet werck, want de zwaerte van de eerde ende viercanticheijt van den dijck dede de sluijsen sitten ende sincken int midden in de camer ende contrarie de ooren van de balcken hielde dandere eerde omhooge, maeckende soo eenen ondichten dijcke, waerdeur de sluijs voormelt op eenen hoogen vloet uuijtvloede. Den timmerman ende dijckgraeff waeren in dat stuck al even wijs. Int verleggen bij mijn van dezelve sluijsen dede ick de oore affsagen ende de sluijs effen viercant maecken gelijck eenen teerlinck. Ende soo moeten alle sluijsen geleijt ende gemaeckt worden.